مقاله / ۰۱
در یک پیشفاکتور واردات، عبارت کوتاهی مثل FOB Shanghai یا DDP Tehran میتواند تعیین کند چه کسی حمل را رزرو میکند، هزینههای گمرکی را میپردازد و اگر کالا در مسیر آسیب ببیند، ریسک با کدام طرف است. این عبارتها «اینکوترمز» هستند؛ زبان مشترک خریدار و فروشنده برای تقسیم وظایف تحویل کالا.
اینکوترمز چیست و چه چیزی را مشخص میکند؟
اینکوترمز (Incoterms®) مجموعهای از ۱۱ قاعدهٔ سهحرفی اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) است. نسخهٔ مورد استفاده در این راهنما Incoterms® 2020 است. این قواعد مشخص میکنند کالا در چه نقطهای تحویلشده محسوب میشود، هزینههای حمل و تشریفات صادرات و واردات بر عهدهٔ چه کسی است و ریسک فقدان یا خسارت چه زمانی از فروشنده به خریدار منتقل میشود.
اینکوترمز بهتنهایی مالکیت کالا، زمان پرداخت، قیمت فروش، شیوهٔ حل اختلاف یا همهٔ شرایط قرارداد را تعیین نمیکند. بنابراین در قرارداد، علاوه بر قاعدهٔ انتخابی، محل دقیق، نسخهٔ ۲۰۲۰ و شرایط تجاری دیگر را بنویسید؛ برای نمونه: FOB Shanghai Port, China, Incoterms® 2020.
مقایسهٔ سریع EXW، FOB، CIF و DDP
| قاعده | نقطهٔ انتقال ریسک | حمل اصلی | ترخیص واردات و عوارض | شیوهٔ حمل |
|---|---|---|---|---|
| EXW | هنگام قراردادن کالا در اختیار خریدار در محل نامبرده | خریدار | خریدار | همهٔ روشها |
| FOB | وقتی کالا روی کشتی در بندر بارگیری قرار گرفت | خریدار | خریدار | دریایی و آبراه داخلی |
| CIF | وقتی کالا روی کشتی در بندر بارگیری قرار گرفت | فروشنده تا بندر مقصد | خریدار | دریایی و آبراه داخلی |
| DDP | در محل مقصد نامبرده، آمادهٔ تخلیه | فروشنده | فروشنده | همهٔ روشها |
نکتهٔ کلیدی: پرداخت کرایه و انتقال ریسک همیشه در یک نقطه رخ نمیدهند. در CIF فروشنده کرایه و بیمهٔ مقرر را تا بندر مقصد تهیه میکند، اما ریسک از زمان قرار گرفتن کالا روی کشتی در بندر مبدأ به خریدار منتقل میشود.
EXW چیست؟ تحویل در محل فروشنده
در EXW (Ex Works) فروشنده کالا را در محل توافقشده، مانند کارخانه یا انبار، در اختیار خریدار میگذارد. از همان نقطه، خریدار مسئول برنامهریزی حمل و پذیرش ریسک است. در چارچوب این قاعده، فروشنده تعهدی برای بارگیری روی وسیلهٔ نقلیهٔ خریدار یا انجام تشریفات صادراتی ندارد، مگر طرفین جداگانه توافق کنند.
EXW برای خریداری مناسب است که در کشور مبدأ نماینده و توان اجرایی کافی دارد. در معاملهٔ برونمرزی ممکن است انجام اظهار صادرات توسط خریدار عملی یا ساده نباشد. FCA در بسیاری از چنین وضعیتها گزینهٔ قابل بررسی است، زیرا فروشنده ترخیص صادرات را بر عهده میگیرد.
نمونه: در EXW Guangzhou Factory, China, Incoterms® 2020 قیمت فروشنده لزوماً بارگیری، حمل تا بندر، تشریفات صادرات، حمل بینالمللی و واردات به ایران را شامل نمیشود. پیش از مقایسهٔ قیمت، همهٔ این اجزا را به هزینهٔ نهایی اضافه کنید.
FOB چیست؟ تحویل روی کشتی در بندر مبدأ
در FOB (Free On Board) فروشنده کالا را برای صادرات ترخیص میکند و روی کشتی معرفیشده از طرف خریدار در بندر بارگیری نامبرده تحویل میدهد. با قرار گرفتن کالا روی کشتی، ریسک به خریدار منتقل میشود. خریدار حمل دریایی اصلی، بیمهٔ دلخواه خود، هزینههای مقصد و ترخیص واردات را مدیریت میکند.
FOB فقط برای حمل دریایی یا آبراه داخلی است. در محمولهٔ کانتینری که کالا پیش از بارگیری به ترمینال یا متصدی حمل تحویل میشود، قاعدهٔ FCA میتواند نقطهٔ تحویل را دقیقتر منعکس کند. برای حمل هوایی یا زمینی نیز FOB انتخاب مناسبی نیست.
CIF چیست؟ کرایه و بیمه تا بندر مقصد
در CIF (Cost, Insurance and Freight) فروشنده کالا را روی کشتی در بندر مبدأ تحویل میدهد، حمل دریایی تا بندر مقصد نامبرده را میپردازد و پوشش بیمهای مقرر در قاعده را تهیه میکند. با این حال، ریسک در بندر مبدأ و هنگام بارگیری روی کشتی منتقل میشود؛ نه هنگام رسیدن کشتی به بندر مقصد.
پوشش بیمهای پیشفرض CIF حداقلی است. اگر کالا حساس یا پرارزش است، سطح پوشش، سقف تعهد، فرانشیز و مسیر را در قرارداد و بیمهنامه بررسی کنید. ترخیص واردات، حقوق و عوارض و معمولاً هزینههای پس از رسیدن به بندر مقصد همچنان بر عهدهٔ خریدار است؛ جزئیات هزینههای تخلیه را نیز در قرارداد حمل روشن کنید.
نمونه: در CIF Bandar Abbas Port, Iran, Incoterms® 2020 فروشنده کرایه و بیمهٔ لازم تا بندرعباس را فراهم میکند. این عبارت بهتنهایی به معنی تحویل در انبار تهران یا پرداخت حقوق ورودی ایران نیست.
DDP چیست؟ تحویل در مقصد با عوارض پرداختشده
در DDP (Delivered Duty Paid) فروشنده کالا را در محل مقصد نامبرده، پس از انجام تشریفات واردات و پرداخت حقوق و مالیاتهای مرتبط، روی وسیلهٔ نقلیهٔ رسیده و آمادهٔ تخلیه در اختیار خریدار میگذارد. ریسک تا آن نقطه با فروشنده است؛ تخلیه در مقصد معمولاً وظیفهٔ خریدار است، مگر قرارداد خلاف آن را مقرر کند.
DDP برای خریدار از نظر هماهنگی سادهتر به نظر میرسد، اما فروشنده باید بتواند واقعاً در کشور مقصد واردکنندهٔ قانونی باشد، مجوزها را بگیرد و مالیات و عوارض را پرداخت کند. این امکان را پیش از وعدهٔ قیمت DDP بررسی کنید. اگر فروشنده امکان ترخیص واردات ندارد، DAP ممکن است مناسبتر باشد؛ در DAP واردات و عوارض با خریدار است.
کدام قاعده برای محمولهٔ شما مناسبتر است؟
- اگر کنترل کامل زنجیره از محل فروشنده را میخواهید و امکان انجام تشریفات صادرات را دارید، EXW را بررسی کنید؛ در معاملات بینالمللی FCA را هم مقایسه کنید.
- اگر حمل دریایی اصلی را خودتان رزرو میکنید و تحویل واقعی روی کشتی انجام میشود، FOB را بررسی کنید.
- اگر میخواهید فروشنده کرایه و بیمهٔ مقرر حمل دریایی را تا بندر مقصد تأمین کند، CIF را بررسی کنید و سطح پوشش بیمه را جداگانه کنترل کنید.
- اگر تحویل تا محل مقصد همراه با ترخیص واردات را میخواهید، DDP را فقط پس از تأیید امکان قانونی و اجرایی آن انتخاب کنید.
برای مقایسهٔ پیشنهادها، هزینهٔ کل تا مقصد نهایی را محاسبه کنید: قیمت کالا، حمل داخلی دو طرف، هزینههای بندری یا فرودگاهی، بیمه، ترخیص، حقوق ورودی، انبارداری احتمالی و تحویل نهایی. برای مقایسهٔ دقیقتر EXW، FOB، CFR و CIF، راهنمای تفاوت این چهار اصطلاح را نیز بخوانید.
سه اشتباه رایج در نوشتن اینکوترمز
- نوشتن نام قاعده بدون محل دقیق: «FOB China» یا «DDP Iran» برای برنامهریزی عملیاتی کافی نیست. بندر، ترمینال یا نشانی مقصد را مشخص کنید.
- یکیدانستن هزینه و ریسک: در CIF فروشنده حمل را تا مقصد میپردازد، ولی ریسک در مبدأ منتقل میشود.
- استفاده از FOB یا CIF برای هر روش حمل: این دو قاعده برای حمل دریایی و آبراه داخلیاند؛ برای حمل هوایی و زمینی قواعد چندوجهی مانند FCA، CPT، CIP یا DAP را بررسی کنید.
پرسشهای متداول
آیا اینکوترمز مالکیت کالا را مشخص میکند؟
خیر. این قواعد تقسیم هزینه، ریسک و برخی وظایف تحویل را روشن میکنند؛ زمان انتقال مالکیت و شیوهٔ پرداخت باید در قرارداد فروش تعیین شود.
در CIF بیمهٔ کامل کالا با فروشنده است؟
خیر. قاعدهٔ CIF فروشنده را ملزم به تهیهٔ پوشش بیمهای حداقلی مقرر میکند. برای پوشش گستردهتر باید صریحاً توافق شود.
در DDP چه کسی کالا را در مقصد تخلیه میکند؟
در حالت معمول، کالا آمادهٔ تخلیه تحویل میشود و تخلیه با خریدار است؛ مگر قرارداد ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
این راهنما با اتکا به چکلیست رسمی ICC و توضیحهای آموزشی Maersk، DHL و UPS نوشته شده است. برای تنظیم قرارداد، متن کامل قواعد Incoterms® 2020 و شرایط معاملهٔ خود را بررسی کنید.
برنامهریزی محموله بعدی
